Loading...
Loading...
Kaal Nirnaya
पवित्र काल विज्ञानम् — परमाणु तः कल्प पर्यन्तम्
एक महायुगे अवरोहि गुणस्य चत्वारि युगानि सन्ति। सम्मिलितानि तानि 4,320,000 वर्षाणि विस्तृतानि।
स्वर्णयुगम्। पूर्ण धर्मः, रोगाभावः, सत्यस्य प्रत्यक्षानुभूतिः।
त्रिपाद धर्मः। अनुष्ठान यज्ञाः सत्यमार्गरूपेण उद्भवन्ति। भगवतः रामस्य युगम्।
अर्धधर्मः। ज्ञानं ह्रसते, वेदाः विभज्यन्ते। भगवतः कृष्णस्य युगम्।
पादधर्मः। कलह-द्वेष-युगम्। अध्यात्म-ज्ञानम् सक्रियतया अन्वेष्टव्यम्। 18 फरवरी 3102 ईसापूर्व महाभारत-युद्धान्ते आरब्धम्।
ब्रह्मा के 100 वर्ष के जीवनकाल को दो भागों में विभाजित किया गया है जिन्हें परार्ध कहते हैं (परार्ध, शाब्दिक अर्थ "परम का अर्ध")। प्रत्येक परार्ध 50 ब्रह्म-वर्ष या ~155.52 खरब मानव वर्ष का है।
ब्रह्मा का प्रत्येक दिन (4.32 अरब वर्ष) एक कल्प है, जिसका नाम उस सृष्टि के स्वरूप या गतिविधि पर रखा गया है। मत्स्य पुराण और वायु पुराण में 30 कल्पों की सूची है। हम वर्तमान में श्वेत-वराह कल्प में हैं — ब्रह्मा के 51वें वर्ष का पहला कल्प।
श्वेतवराहः — विष्णुः वराहरूपेण पृथिवीम् उत्तोलयति
नीललोहितः — शिवो नीललोहितरूपेण
वामदेवः — शिवस्य सौम्यरूपम्
कालग्रन्थीनां मध्ये
रुरुमृगरूपस्य नाम्ना
विश्वप्राणः
महाविस्तारः
कामः — सृजनस्य प्रेरणा
तत्क्षणम्
ईशानः — शिवस्य शासकरूपम्
ध्यानम्
सरस्वती — ज्ञानकल्पः
ऊर्ध्वप्राणः
विष्णोः दिव्यवाहनं गरुडः
कूर्मः — विष्णोः कच्छपरूपम्
विष्णोः नृसिंहावतारः
समानप्राणः
अग्निः — अग्निसृष्टिः
सोमः — अमृतकल्पः
मनुः — मानवसृष्टिः
तत्पुरुषः — शिवस्य परमपुरुषरूपम्
Vishnu's supreme abode
समृद्धेः देवी
सौरसृजनशक्तिः
अघोरः — शिवस्य अभयरूपम्
वराहावतारः
विराट् — विराट्पुरुषस्य कल्पः
The radiant — Parvati's form
महेश्वरः — शिवः
पितॄणां कल्पः
दैनिक विलय — व्यक्तिगत प्राणियों की नींद च मृत्यु। निरन्तर होता अस्ति।
Brahma's nightly sleep — the three lower worlds dissolve, higher lokas survive. Occurs every Kalpa (4.32B years).
Brahma's death — everything dissolves into Prakriti (primordial nature). Even Brahma ceases. Occurs after 100 Brahma years (311 trillion years).
Individual liberation (Moksha) — the soul's personal dissolution from the cycle of rebirth. Not cosmic, but the ultimate goal of Jyotish and Vedanta.
"महाप्रलय के बाद, ब्रह्मा के सम्पूर्ण जीवनकाल के बराबर अवधि तक, कारण सागर पर शेषनाग पर विश्राम करते महा-विष्णु के अतिरिक्त कुछ भी विद्यमान नहीं रहता। फिर, उनकी नाभि से एक कमल प्रकट होता है, जिससे नए ब्रह्मा का जन्म होता है, और 311 खरब वर्षों की सृष्टि पुनः आरंभ होती है।" — भागवत पुराण
हिन्दू ब्रह्मांड विज्ञान समय को चक्रों के भीतर चक्रों के एक नेस्टेड पदानुक्रम के रूप में वर्णित करता है — एक महायुग से लेकर सृष्टिकर्ता ब्रह्मा के जीवनकाल तक। पदानुक्रम का प्रत्येक स्तर सूर्य सिद्धांत और विष्णु पुराण में परिभाषित सटीक गणितीय संबंध रखता है।
One complete cycle of the four Yugas. The ratio between them is 4:3:2:1, reflecting the progressive decline of Dharma. Each Yuga also has a transitional dawn (Sandhya) and dusk (Sandhyamsha) period, which are included in the counts above.
The reign of one Manu — the progenitor of humanity for that age. Each Manu establishes Dharma, law, and social order. There are 14 Manus in a Kalpa. We are in the 7th Manvantara under Vaivasvata Manu (also called Shraddhadeva), the 28th Mahayuga of this Manvantara.
One day of Brahma — the waking period when the universe exists. During a Kalpa, 14 Manus reign in succession, with a Sandhya (twilight dissolution) between each. At the end of the Kalpa, a partial dissolution (Naimittika Pralaya) occurs. The current Kalpa is called Shveta-Varaha Kalpa ("White Boar"), named after Vishnu's Varaha avatar.
When Brahma sleeps, the three worlds (Bhuloka, Bhuvarloka, Svargaloka) are submerged in the cosmic ocean. All living beings enter a state of suspended existence (Avyakta) within Brahma. The higher worlds (Maharloka and above) survive. When Brahma wakes, creation resumes from where it paused — this is Naimittika Pralaya (incidental dissolution), not total annihilation.
One complete day-night cycle of Brahma. The universe manifests during the day and dissolves during the night. This is remarkably close to modern estimates of the age of our observable universe (~13.8 billion years for half its projected lifespan).
Brahma's year consists of 360 of his day-night cycles (using the divine calendar where there are no extra days). Each of these 360 days sees one complete creation and dissolution of the three worlds.
Brahma lives for 100 of his years. At the end of Brahma's life, Mahapralaya (the great dissolution) occurs — everything, including Brahma himself and all the Lokas, dissolves into the primordial Prakriti. Then, after an equal period of cosmic void, a new Brahma is born from Vishnu's navel, and the entire cycle begins again. According to the Puranas, the current Brahma is in his 51st year — meaning approximately half of total existence has elapsed.
पृथ्व्याः अक्षीय अग्रगमनेन उष्णकटिबंधीय राशिचक्र स्थिर ताराभिः सापेक्षम् विचलते। अयनांशः उष्णकटिबंधीय देशान्तरान् सायन राशिचक्रे परिवर्तयितुं प्रयुज्यते।
पृथ्वी की घूर्णन धुरी एक कताई की तरह धीरे-धीरे डोलती है, ~25,772 वर्षों में एक पूर्ण चक्र पूरा करती है। इससे विषुव बिंदु प्रति वर्ष ~50.3 चाप-सेकंड की गति से नक्षत्रों में "विचलित" होता है।
भारतसर्वकाराधिकारिकम्।
बी.वी. रमण परंपरा में प्रयुक्त।
KP प्रणाली में प्रयुक्त।
पश्चिमी सायन ज्योतिष।
इसका अर्थ है सायन स्थितियाँ उष्णकटिबंधीय स्थितियों से 24.12° पीछे हैं। यह अंतर प्रतिवर्ष ~50.3″ बढ़ता है।
पञ्चाङ्ग (पञ्च + अङ्ग = पञ्च + अङ्गानि) पञ्चखगोलशास्त्रीय मापनैः दिनस्य वर्णनं करोति।
चन्द्र दिनम् — सूर्य-चन्द्रयोः कोणीय-अन्तरेण परिभाषितम् (प्रतिथि 12° = 1 तिथि)।
सप्तवारः — प्रत्येकं दिनम् एकेन ग्रहेण शासितम् यस्य होरा सूर्योदये आरभते।
चन्द्र भवनम् — राशिचक्रः 27 समान भागेषु विभक्तः, प्रतिभागः 13°20' स्यात्।
सूर्य-चन्द्र संयुक्त देशान्तरः — सूर्य-चन्द्रयोः सायन देशान्तरयोः योगः 13.33° भक्तः = योग संख्या।
अर्ध-तिथि — प्रत्येका तिथिः द्वाभ्यां करणाभ्यां 6° प्रतिकरणम् विभक्ता। 11 करणाः: 4 स्थिराः, 7 चराः।
मुहूर्तः कार्याणां शुभ क्षणानां चयनस्य कला अस्ति। एकस्मिन् दिने 30 मुहूर्ताः (~48 मिनटाः प्रत्येकम्) सन्ति।
एक सौर दिन (एक सूर्योदय से अगले सूर्योदय तक) को 30 समान मुहूर्तों में विभाजित किया जाता है — 15 दिन के मुहूर्त और 15 रात के मुहूर्त। प्रत्येक ~48 मिनट का होता है।
अध्यात्म-अध्ययन-ध्यानाय श्रेष्ठम्
दिनस्य सर्वश्रेष्ठम् — सर्वकार्येभ्यः
प्रतियोगिता-सैन्य-कानूनी विजयाय
चन्द्र अमृतकालः — सर्वकार्येभ्यः उत्तमम्
अद्यतनः खगोलशास्त्रीय डेटा — अस्माकं गणना यन्त्रात् प्राप्तः।
हिन्दू काल मापन प्रणाली सूक्ष्मतमात् बोधगम्य इकाइत् ब्रह्मांडीय युगान् यावत् विस्तृता अस्ति।
| इकाई | संस्कृतम् | संरचना | आधुनिकसमतुल्यम् |
|---|---|---|---|
| Paramanu | परमाणु | 1 base unit | ~16.8 microseconds |
| Truti | त्रुटि | 2 Paramanu | ~33.7 microseconds |
| Tatpara | तत्पर | 100 Truti | ~3.37 milliseconds |
| Nimesha | निमेष | 5 Tatpara | ~0.2 seconds (1 blink) |
| Kashtha | काष्ठा | 15 Nimesha | ~3.2 seconds |
| Laghu | लघु | 15 Kashtha | ~48 seconds |
| Ghati / Nadika | घटी / नाडिका | 15 Laghu | ~24 minutes |
| MuhurtaKey | मुहूर्त | 2 Ghati | ~48 minutes |
| Prahara | प्रहर | 7.5 Muhurta | ~6 hours |
| Dina (Day)Key | दिन | 4 Prahara | 24 hours |
| PakshaKey | पक्ष | 15 Dina | 15 days (fortnight) |
| Masa (Month)Key | मास | 2 Paksha | ~29.5 days |
| Ritu (Season) | ऋतु | 2 Masa | ~2 months |
| Ayana | अयन | 3 Ritu | 6 months |
| Samvatsara (Year)Key | संवत्सर | 2 Ayana | ~365.25 days |
| Mahayuga | महायुग | 4 Yugas | 4,320,000 years |
| Kalpa | कल्प | 1,000 Mahayuga | 4.32 billion years (one day of Brahma) |