ગુજરાતી કૅલેન્ડર (વિક્રમ સંવત)

વિક્રમ સંવત (વિ.સં.) સતત ઉપયોગમાં રહેલી સૌથી જૂની કૅલેન્ડર યુગોમાંનું એક છે, પરંપરાગત રીતે 57 ઈ.પૂ.નું, ઉજ્જૈનના પૌરાણિક રાજા વિક્રમાદિત્યને શ્રેય. ગુજરાતી પ્રણાળીમાં, દિવાળી પછી વર્તમાન ઈ.સ. વર્ષમાં 57 ઉમેરો. નવેમ્બર 2026માં બેસ્તુ વર્સથી ગુજરાતી વિક્રમ સંવત 2083 શરૂ થાય છે. ગુજરાતી સંવત અમાંત માસ પ્રણાળી અને કારતકથી વર્ષારંભ વાપરે છે. 2,080+ વર્ષના અતૂટ ઉપયોગ સાથે, આ માનવ ઈતિહાસની સૌથી ટકાઉ પંચાંગ પ્રણાળીઓમાંની એક છે.

The Gujarati Panchang is built on the Vikram Samvat — by some measures the most widely consulted Hindu calendar era in continuous use. The era runs roughly 56 years and 8 months ahead of the Gregorian calendar; Vikram Samvat 2083 begins on 9 November 2026 at Bestu Varas, while Vikram Samvat 2082 (the current lunar year) includes an Adhika Jyeshtha intercalary month.

The popular origin story attributes the era to King Vikramaditya of Ujjain, who legend says inaugurated it after defeating the Shakas. The historical record is more nuanced. The name “Vikram Samvat” does not appear in historical records before the 9th century CE. Earlier inscriptions called it “Kṛṭa,” “Kritaa,” or “the era of the Malava tribe.” The earliest inscription using “Vikrama” dates to 842 CE; the literary association with Vikramaditya appears around 993–994 CE. Modern scholarship considers Vikramaditya a “legendary composite figure.”

Why does Gujarat begin its new year on Kartik Shukla Pratipada (the day after Diwali)? Gujarat distinctly observes “Varsha Pratipada or Bestu Varas” as New Year, falling on the first day of the bright fortnight of Kartik. This is unique to Gujarat — the rest of North India that uses Vikram Samvat (Rajasthan, Madhya Pradesh, Himachal) begins the year on Chaitra Shukla 1 (March/April). The Gujarati exception reflects the mercantile tradition: Gujarati Bania and Jain trading communities historically closed their account books on Diwali (laying Lakshmi to rest with the year’s profits) and opened fresh ledgers on the morning after — Bestu Varas.

Within Gujarat, the Vikram Samvat itself runs in the Amanta system — months end at the new moon (Amavasya). The northern Vikram Samvat (Rajasthan, Punjab) runs Purnimanta — months end at the full moon (Purnima). The consequence is that for the dark fortnight (Krishna Paksha) only, a Gujarati panchang will assign a different month name than a Rajasthani one. Shukla Paksha months (where most festivals fall) align in both systems.

Pushti Marga (Vallabha Sampradaya) founded by Vallabhacharya (1479–1531) — though Vallabha himself was Telugu, his sampradaya took deep root in Gujarat — produces its own annual panchang focused on Krishna-bhakti seasonal observance.

Sankheda Panchang and Surat Panchang publishers are the historical authorities for Gujarat-region almanac compilation. These traditional publishers compute longitudes against Ahmedabad / Vadodara reference latitudes (approximately 23°N) and observe the Amanta convention. Modern keepers include the panchang section of the Kapadia Samaj almanac (Surat tradition), the Bhuj-based Kutchi panchang for the Kutch region, and several Jain panchanga publishers (notably from the Tapagachha lineage).

The Saurashtra calendar is a sub-tradition that observes additional regional festivals: Tarnetar Fair (Bhadrapad Shukla 3, near Surendranagar), Madhavpur Fair (Chaitra Shukla 9, Madhavpur Ghed, marking Krishna–Rukmini wedding), and Lili Parikrama of Girnar (Kartik Purnima).

ગુજરાતી કૅલેન્ડરના મૂળ 57 ઈ.પૂ.માં વિક્રમ સંવત યુગની સ્થાપના સુધી બે સહસ્ત્રાબ્દીથી વધુ જૂના છે. ગુજરાતનો કારતક-શરૂ સંસ્કરણ અપનાવવો એ વ્યાવહારિક સાંસ્કૃતિક પસંદગી છે: દિવાળી પછી નવું વર્ષ ખરીફ લણણી પછીના કૃષિ વિશ્રામ અને શિયાળાના વેપાર મોસમની શરૂઆત સાથે મેળ ખાય છે.

ગુજરાતી પંચાંગ સદીઓથી ઘર અને ધંધાના જીવનનો અનિવાર્ય ભાગ રહ્યું છે. પરંપરાગત જ્યોતિષ વિદ્વાનો દ્વારા વાર્ષિક પ્રકાશિત, આ પંચાંગોમાં તહેવાર તારીખો ઉપરાંત ઘણું વધુ છે — દૈનિક તિથિ, નક્ષત્ર, યોગ, કરણ; ગ્રહ સ્થિતિ; કૃષિ માર્ગદર્શન; ચીજવસ્તુ ભાવ આગાહી; લગ્ન, ગૃહ પ્રવેશ, વાહન ખરીદી માટેના શુભ મુહૂર્ત. ગુજરાતી ડાયસ્પોરા — પૂર્વ આફ્રિકા, બ્રિટન, અમેરિકા, કેનેડા, ઓસ્ટ્રેલિયામાં — તમામ ધાર્મિક ક્રિયાઓ માટે વિક્રમ સંવત કૅલેન્ડર અનુસરે છે.

જૈન સમુદાય, જેના ગુજરાત સાથે ઊંડા ઐતિહાસિક સંબંધો છે, એ જ કારતક-શરૂ વિક્રમ સંવત પ્રણાળીને અનુસરે છે. મહાવીર જયંતી, પર્યુષણ અને દિવાળી (મહાવીરના નિર્વાણનું પ્રતીક) આ જ વહેંચાયેલ કૅલેન્ડરથી નક્કી થાય છે. અધિક માસ (પુરુષોત્તમ માસ) — લગભગ દર 33 મહિને — લગ્ન જેવા મોટા સંસ્કાર માટે અશુભ મનાય છે પણ આધ્યાત્મિક સાધના, ઉપવાસ અને દાન માટે ઉત્તમ છે.