धनतेरस 2026

धनतेरस — धन-त्रयोदशी, कार्तिक कृष्ण त्रयोदशी — दीपावलीच्या पाच-दिवसीय उत्सवाची सुरुवात आहे.

पहिली घटना — समुद्रमंथनातून धन्वंतरीचे प्रकटीकरण. भागवत पुराण व विष्णु पुराण समुद्रमंथनाचे वर्णन करतात; चौदा रत्ने एक एक प्रकट झाली, शेवटी धन्वंतरी सोन्याच्या कलशात अमृत व आयुर्वेद घेऊन प्रकट झाले. धन्वंतरी दिव्य वैद्य आहेत, विष्णूचा अंशावतार. म्हणून हा दिवस केवळ खरेदीचा नाही; आधुनिक भारतात वैद्यकीय समाज व आयुर्वेद परंपरा हा दिवस धन्वंतरी जयंती म्हणून पाळतात.

दुसरी घटना — दोन दिवसांनी कार्तिक अमावस्येला (दिवाळी) त्याच मंथनातून लक्ष्मीचे प्रकटीकरण. म्हणून धनतेरस ही पूर्वतयारी — घराची सफाई, धातू-खरेदी (सोने, चांदी, पितळ — गंजत नाहीत म्हणून स्वागत कायम), संध्याकाळी दक्षिणाभिमुख तेरा दीप.

तिसरी कथा दक्षिण-दीपांची व्याख्या देते. स्कंद पुराणात राजा हिमाचा उल्लेख — पत्नीने धनतेरसच्या रात्री सोने-चांदी द्वारात रचून दीप लावले व रात्रभर गाणी म्हटली. यम सर्परूपात आला पण तेजाने आंधळा होऊन उंबरठ्यावर बसून राहिला; प्रहाराची वेळ निघून गेली. यातून तेरा दीप व दक्षिणाभिमुख दीप.

सोने खरेदी ही तिन्ही कथांचा संगम — सोने गंजत नाही (स्वागत कायम), सोने सर्वात केंद्रित धन (लक्ष्मीला आमंत्रण), हिमा-कथेत द्वारावर सोनेच होते (यम-वारणाची पुनरावृत्ती). आधुनिक जाहिराती जे विसरतात ती आयुर्वेद-थर आहे — धन्वंतरी दिवसाचे प्राचीन देव.