हनुमान जयन्ती 2026

हनुमान जयंती — चिरंजीव हनुमानाचा जन्म-सण, अंजना व केसरीचा पुत्र, वायूच्या कृपेने गर्भधारण — भारतात विविध संप्रदायांद्वारे वेगवेगळ्या दिवशी पाळला जातो. उत्तर भारतात चैत्र पौर्णिमा, तमिळनाडू-केरळमध्ये मार्गशीर्षची मूल नक्षत्र, कर्नाटक-आंध्रमध्ये वैशाख कृष्ण दशमी, ओडिशात वैशाख पौर्णिमा.

अंजना पूर्वजन्मी इंद्रसभेची अप्सरा पुंजिकस्थला होती. अगस्त्य ऋषीच्या तपस्येची मस्करी केल्यामुळे वानरी रूपात पृथ्वीवर जन्म घेण्याचा शाप मिळाला. सुमेरूचा वानर-प्रमुख केसरीशी विवाह झाला; अनेक वर्षे निःसंतान. अंजनाद्री पर्वतावर दीर्घ तपस्या केली.

त्याच वेळी दशरथ अयोध्येत पुत्रकामेष्टि यज्ञ करत होते. यज्ञातील पायसाचा एक अंश पक्ष्याने उचलून नेला; वायूने त्या वनातून तो अंजनाच्या प्रार्थनेत उघडलेल्या हातांत टाकला. तिने प्राशन केले — हनुमानाचा गर्भधारण.

बालक हनुमानाने उदय पावत्या सूर्याला पक्व आंबा समजून त्यावर झेप घेतली. इंद्राने ऐरावतावर येऊन वज्राने प्रहार केला; हनुमानाची खालची ओठ तुटली (नाव हनु-मान् = "तुटलेल्या ओठाचा"). वायूने श्वास थांबवला; सर्व लोक श्वासरुद्ध झाले. देवांनी प्रत्येक वर अर्पण केला — ब्रह्म्याची अबध्यता, इंद्राची वज्र-अबध्यता, यमाची अमरत्व, सूर्याची प्रभा, वरुण-अग्नीची अबध्यता, वायूचे गति-बल. हनुमान चिरंजीव बनले.

दुसरा शाप — ऋषींनी त्यांना स्वतःच्या शक्ती विसरण्याचा कोमल शाप दिला; इतरांनी आठवण करून दिल्यावरच आठवतील. सुंदरकांडात जांबवानाने वारंवार आठवण करून देण्याचे कारण.

हनुमान चालीसा 11 किंवा 108 वेळा वाचणे, मूर्तीला सिंदूर व तेल अर्पण, मंदिर शोभायात्रा. सर्वाधिक आचरला जाणारा अनुष्ठान म्हणजे भयाच्या क्षणी त्यांच्या नावाचा मौन उच्चार.