ಛಠ್ ಪೂಜೆ 2029

ಛಠ್ ಪೂಜೆಯು ಭಾರತೀಯ ಉಪಖಂಡದಲ್ಲಿ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಆಚರಿಸಲ್ಪಡುವ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಹಬ್ಬಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ — ಅಥರ್ವ ವೇದ ಮತ್ತು ಋಗ್ವೇದ ಎರಡರಲ್ಲೂ ಸೂರ್ಯ ಮತ್ತು ಉಷಾ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಸ್ತೋತ್ರಗಳಿವೆ, ಆಧುನಿಕ ಛಠ್ ಮಂತ್ರಗಳು ಅವುಗಳನ್ನು ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ಹಬ್ಬವನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಬಿಹಾರ, ಜಾರ್ಖಂಡ್, ಪೂರ್ವ ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ನೇಪಾಳದ ತೆರೈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ತಿಕ ಶುಕ್ಲ ಪಕ್ಷದ ಷಷ್ಠಿಯಂದು (ಆರನೇ ದಿನ) ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ಛಠ್ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಷಷ್ಠಿಯ ಭೋಜ್‌ಪುರಿ-ಮೈಥಿಲಿ ಉಚ್ಚಾರಣೆಯಾಗಿದೆ. ಹಲವಾರು ಪೌರಾಣಿಕ ಮತ್ತು ಇತಿಹಾಸ-ಪದರದ ಕಥೆಗಳು ಇದನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತವೆ.

ಮಹಾಭಾರತವು ಹೆಚ್ಚು ಉಲ್ಲೇಖಿತ ವೈದಿಕ-ಪದರದ ಕಥೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಪಾಂಡವರು ಜೂಜಿನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದ ನಂತರ, ದ್ರೌಪದಿಯು ರಾಜ್ಯದ ಮರುಸ್ಥಾಪನೆಗಾಗಿ ಧೌಮ್ಯ ಋಷಿಯ ಸಲಹೆಯ ಮೇರೆಗೆ ಛಠ್ ವ್ರತವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದಳು. ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಈ ವ್ರತವನ್ನು ನಿರ್ಜಲ (ನೀರಿಲ್ಲದ) ಮತ್ತು ನಿರ್ಜಲ-ಅನ್ನ (ಆಹಾರವಿಲ್ಲದ) ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಾಗಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಆಚರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ: ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತಣ್ಣೀರಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಅರ್ಘ್ಯವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುವುದು, ನಂತರ ಸೂರ್ಯೋದಯಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಮುಂಜಾನೆ ನಿಲ್ಲುವುದು. ಪಾಂಡವರು ಅವಳೊಂದಿಗೆ ಇದನ್ನು ಆಚರಿಸಿದರು. ಅವರ ರಾಜ್ಯವು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಮರುಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು, ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರು ಮಾಡಿದ ಕಾರ್ಯದ ಸ್ಮರಣಾರ್ಥವಾಗಿ ಈ ವ್ರತವು ಪೂರ್ವ ಬಯಲುಸೀಮೆಯ ಆಚರಣೆಗೆ ಸೇರಿಕೊಂಡಿತು.

ಎರಡನೇ ಪದರವು ಕರ್ಣನಿಗೆ ಸೇರಿದೆ. ಮಹಾಭಾರತದ ವನ ಪರ್ವವು ಕರ್ಣನನ್ನು — ಕುಂತಿ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯನ ಮಗ, ಸಾರಥಿ ಅಧಿರಥನಿಂದ ಬೆಳೆಸಲ್ಪಟ್ಟವನು — ಸೂರ್ಯನ ದೈನಂದಿನ ಉಪಾಸಕನಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಅವನು ಸೂರ್ಯೋದಯದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನದಿಯಲ್ಲಿ ಸೊಂಟದವರೆಗೆ ನಿಂತು, ಸೂರ್ಯಾಷ್ಟಕವನ್ನು ಪಠಿಸಿ, ಮತ್ತು ಬೊಗಸೆ ಕೈಗಳಿಂದ ಅರ್ಘ್ಯವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದ ಯಾರಾದರೂ ಏನನ್ನಾದರೂ ಕೇಳಬಹುದು ಮತ್ತು ಅವನು ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಕಥೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ — ಮತ್ತು ಈ ಸೌರ ಅರ್ಪಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದರಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ವೇಷದಲ್ಲಿ ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಅವನ ಕವಚ ಮತ್ತು ಕುಂಡಲಗಳನ್ನು (ಅವನು ಹುಟ್ಟಿದ ದೈವಿಕ ರಕ್ಷಾಕವಚ ಮತ್ತು ಕಿವಿಯೋಲೆಗಳು) ಕೇಳಿದನು. ಕರ್ಣನು ತನ್ನ ಪ್ರಾಣಕ್ಕೆ ಅಪಾಯ ಎಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ, ತಾನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದಂತೆ ಅವುಗಳನ್ನು ನೀಡಿದನು. ಸೂರ್ಯೋದಯದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ ಕರ್ಣನ ಚಿತ್ರವು ಛಠ್ ಭಕ್ತನ ಭಂಗಿಯ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಮೂಲವಾಗಿದೆ; ಅರ್ಚಕರಿಲ್ಲದೆ, ದೇವಾಲಯವಿಲ್ಲದೆ, ಮತ್ತು ಭಕ್ತ ಮತ್ತು ದೇವತೆಯ ನಡುವೆ ಯಾವುದೇ ವಿಗ್ರಹವಿಲ್ಲದೆ ಬೊಗಸೆ ಕೈಗಳಿಂದ ಅರ್ಪಿಸುವಿಕೆಯು ಕರ್ಣ-ರೂಪವನ್ನು ಹಬ್ಬವು ಸಂರಕ್ಷಿಸಿದೆ.

ಮೂರನೇ ಪದರವು ಸೀತೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ. ಲಂಕಾ ಯುದ್ಧದ ನಂತರ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ನಂತರ ಸೀತೆಯು ಛಠ್ ಆಚರಿಸಿದಳು ಎಂದು ರಾಮಾಯಣ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ; ಅವಳು ಬಿಹಾರದ ಸೀತಾಮರ್ಹಿಯಲ್ಲಿ (ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಸಂಪ್ರದಾಯದಲ್ಲಿ ಅವಳ ಜನ್ಮಸ್ಥಳ) ಗಂಗಾ ನದಿಯ ದಡಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ಮಹಿಳೆಯರ ಸಮುದಾಯದೊಂದಿಗೆ ನಾಲ್ಕು ದಿನಗಳ ವ್ರತವನ್ನು ಆಚರಿಸಿದಳು, ತನ್ನ ಪತಿಯ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯ ಮತ್ತು ಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕಾಗಿ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಕೇಳಿಕೊಂಡಳು. ಸೀತಾಮರ್ಹಿ ಸಂಪ್ರದಾಯವು ಸೀತೆಯನ್ನು ಮಹಿಳಾ-ನೇತೃತ್ವದ ಛಠ್ ಆಚರಣೆಯ ಮೂಲಪುರುಷಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತದೆ — ಮತ್ತು ಇಂದಿಗೂ ಬಿಹಾರವು ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಛಠ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ವ್ರತಿಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಮಹಿಳೆಯರೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ.

ನಾಲ್ಕನೇ, ಕಡಿಮೆ-ತಿಳಿದಿರುವ ಪದರವು ಬ್ರಹ್ಮವೈವರ್ತ ಪುರಾಣಕ್ಕೆ ಸೇರಿದೆ, ಇದು ಛಠಿ ಮೈಯಾ — ಹಬ್ಬದ ಹೆಸರಿನ ದೇವತೆ — ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಮಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ಕಂದನ (ಕಾರ್ತಿಕೇಯ) ಪತ್ನಿ ದೇವಸೇನಾ ಎಂದು ಗುರುತಿಸುತ್ತದೆ. ಅವಳನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಆರನೇ ಅಂಶ — ಮನಸ್-ಶಕ್ತಿ, ಮನಸ್ಸಿನ ಶಕ್ತಿ — ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳು ಮತ್ತು ನವಜಾತ ಶಿಶುಗಳ ರಕ್ಷಕಿ ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮಕ್ಕಳು ಮತ್ತು ಶಿಶುಗಳ ಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕಾಗಿ ಮಹಿಳೆಯರು ಛಠ್ ಅನ್ನು ಏಕೆ ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಪ್ರಸಾದವನ್ನು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಮೊದಲು ಏಕೆ ವಿತರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಹಬ್ಬವನ್ನು ಷಷ್ಠಿ (ಆರನೇ) ತಿಥಿಯಂದು ಏಕೆ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ಪದರವು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ — ಮಗುವಿನ ಜನನದ ನಂತರದ ಆರನೇ ತಿಥಿಯು ಹಿಂದೂ ಸಂಪ್ರದಾಯದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮವು ದೇಹವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ದಿನವಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಛಠಿ ಮೈಯಾ ಆ ಕ್ಷಣದ ದೇವತೆಯಾಗಿದ್ದಾಳೆ.

ನಾಲ್ಕು ದಿನಗಳ ರಚನೆಯು ಹಬ್ಬದ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕನಿಷ್ಠ ಮಹಾಭಾರತದ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಬದಲಾಗಿಲ್ಲ. ಮೊದಲ ದಿನ, ನಹಾಯ್ ಖಾಯ್: ವ್ರತಿಯು ನದಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ಶುದ್ಧ ಆಹಾರವನ್ನು (ಕಡ್ಡು-ಚಾವಲ್ — ಮಣ್ಣಿನ ಒಲೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಸಿವೆ ಎಣ್ಣೆಯಲ್ಲಿ ಬೇಯಿಸಿದ ಕುಂಬಳಕಾಯಿ ಮತ್ತು ಅಕ್ಕಿ) ತಯಾರಿಸಿ, ಆ ಒಂದು ಊಟವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಸೇವಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಎರಡನೇ ದಿನ, ಖರ್ನಾ: ಪೂರ್ಣ ದಿನದ ಉಪವಾಸ, ಚಂದ್ರೋದಯದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಖೀರ್ (ಬೆಲ್ಲದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಅಕ್ಕಿ ಪಾಯಸ), ರೊಟ್ಟಿ ಮತ್ತು ಬಾಳೆಹಣ್ಣಿನ ಊಟದೊಂದಿಗೆ ಮುರಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ — ಮತ್ತು ಈ ಕ್ಷಣದಿಂದ ವ್ರತಿಯು ನಂತರದ ಎರಡನೇ ಸೂರ್ಯೋದಯದವರೆಗೆ ಒಂದು ಹನಿ ನೀರನ್ನೂ ಸಹ ಕುಡಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಅಥವಾ ತಿನ್ನುವುದಿಲ್ಲ. ಮೂರನೇ ದಿನ, ಸಂಧ್ಯಾ ಅರ್ಘ್ಯ: ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ನಂತರ ಮನೆಯವರು ಪ್ರಸಾದವನ್ನು — ಠೇಕುವಾ (ಛಠ್‌ಗೆ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಗೋಧಿ-ಬೆಲ್ಲದ ಕುಕೀ), ಹಣ್ಣುಗಳು, ಕಬ್ಬು, ತೆಂಗಿನಕಾಯಿಗಳು — ಸೂಪ್ ಮತ್ತು ಡಾಲಾ (ಬಿದಿರಿನ ತಟ್ಟೆಗಳು ಮತ್ತು ಬುಟ್ಟಿಗಳು) ನಲ್ಲಿ ನದಿಯ ದಡಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತಾರೆ. ಸೂರ್ಯಾಸ್ತವಾಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ವ್ರತಿಯು ನೀರಿಗೆ ಇಳಿಯುತ್ತಾಳೆ; ಕುಟುಂಬವು ಅರ್ಧವೃತ್ತಾಕಾರದಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ನಿಂತು, ಛಠ್ ಗೀತ್ — ಭೋಜ್‌ಪುರಿ ಮತ್ತು ಮೈಥಿಲಿ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿನ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಯಾವುದೇ ವಾದ್ಯಗಳಿಲ್ಲದೆ, ಪೀಳಿಗೆಯಿಂದ ಪೀಳಿಗೆಗೆ ಹಳ್ಳಿಯಿಂದ ಹಳ್ಳಿಗೆ ಹರಡುತ್ತಾ ಹಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ, ಬೊಗಸೆ ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಲು ಮತ್ತು ನೀರನ್ನು ಅಸ್ತಮಿಸುವ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಾಲ್ಕನೇ ದಿನ, ಉಷಾ ಅರ್ಘ್ಯ: ಮುಂಜಾನೆ ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿ ವ್ರತಿಯು ಅದೇ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಾಳೆ, ಮತ್ತೆ ತಣ್ಣೀರಿಗೆ ಇಳಿದು, ಉದಯಿಸುವ ಸೂರ್ಯನ ಮೊದಲ ಕಿರಣಕ್ಕಾಗಿ — ಉಷಾ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಆಗಮಿಸುವ ಕ್ಷಣಕ್ಕಾಗಿ — ಕಾಯುತ್ತಾಳೆ ಮತ್ತು ಎರಡನೇ ಅರ್ಘ್ಯವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಇದರೊಂದಿಗೆ 36 ಗಂಟೆಗಳ ನಿರ್ಜಲ ವ್ರತ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ವ್ರತಿಯು ನದಿಯಿಂದ ತನ್ನ ಮೊದಲ ಸಿಪ್ ನೀರನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಾಳೆ, ಠೇಕುವಾ ಮತ್ತು ಹಣ್ಣುಗಳೊಂದಿಗೆ ಉಪವಾಸವನ್ನು ಮುರಿಯುತ್ತಾಳೆ, ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕು ದಿನಗಳ ಆಚರಣೆ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಈ ಹಬ್ಬದ ಅತ್ಯಂತ ಗಮನಾರ್ಹ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವೆಂದರೆ, ಇದು ಯಾವುದೇ ಅರ್ಚಕರಿಲ್ಲದೆ, ದೇವಾಲಯವಿಲ್ಲದೆ, ವಿಗ್ರಹವಿಲ್ಲದೆ, ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ಮಧ್ಯವರ್ತಿ ಇಲ್ಲದೆ ಆಚರಿಸಲಾಗುವ ಕೆಲವೇ ಕೆಲವು ಹಿಂದೂ ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ವ್ರತಿಯು ನೇರವಾಗಿ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಗೋಚರ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಛಠ್ ವೈದಿಕ ಧರ್ಮದ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಪದರವನ್ನು ಪ್ರಸ್ತುತಕ್ಕೆ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆಯಿಲ್ಲದೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತದೆ — ಸೂರ್ಯನು ದೈನಂದಿನ, ಗೋಚರ, ಜೀವದಾತ ದೇವತೆಯಾಗಿ, ಮುಖಾಮುಖಿಯಾಗಿ ಸಂಬೋಧಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತು ಉಷಾ ಮುಂಜಾನೆಯ ದೇವತೆಯಾಗಿ, ಅವಳ ಆಗಮನವನ್ನು ವೈದಿಕ ಭಾರತೀಯರು ಮೂರು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಸ್ವಾಗತಿಸಿದಂತೆಯೇ ಸ್ವಾಗತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ವ್ರತಿಯು ಅರ್ಘ್ಯದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹಾಡುವ ಮಂತ್ರಗಳು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ನಿಜವಾದ ಋಗ್ವೇದದ ಸ್ತೋತ್ರಗಳಾಗಿರುತ್ತವೆ; ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅದೇ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸ್ಥಳೀಯ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಹೊಂದಿರುವ ಭೋಜ್‌ಪುರಿ ಜಾನಪದ ಗೀತೆಗಳಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಹಬ್ಬದ ಪ್ರಮಾಣ — ಸೂರ್ಯಾಸ್ತ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯೋದಯ ಎರಡರಲ್ಲೂ ಪೂರ್ವ ಬಯಲುಸೀಮೆಯಾದ್ಯಂತ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಜನರು ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವುದು — ಇದನ್ನು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ದೃಷ್ಟಿಗೋಚರವಾಗಿ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಸಮಕಾಲೀನ ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಅದರ ಕಠಿಣತೆ (36 ಗಂಟೆಗಳ ನಿರ್ಜಲ) ವ್ರತಿಗಳ ಅನುಪಾತವನ್ನು ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿಸುತ್ತದೆ: ಬಹುತೇಕ ಪ್ರತಿ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ ಒಬ್ಬ ಮಹಿಳೆಯಾದರೂ ಪೂರ್ಣ ವ್ರತವನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ, ಮತ್ತು ಈ ಹಬ್ಬವು ಮನೆಯ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಕೇಂದ್ರವು ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಿವಾದವಾಗಿ ಮಹಿಳೆಯಾಗಿರುವ ಕೆಲವೇ ಕೆಲವು ಹಬ್ಬಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.