दशहरा 2030

दसरा — विजयादशमी, "विजयाचा दहावा दिवस" — आश्विन शुक्ल दशमीला नवरात्रीनंतर लगेच येतो. हीच ती तिथी आहे ज्यावर दोन महान संस्कृत महाकाव्ये एकत्र येतात.

वाल्मीकि रामायण या दिवशी लंकेच्या महायुद्धाची चरम घटना सांगते. हनुमानाने सीतेला शोधल्यानंतर, वानरसेनेने सेतू बांधल्यानंतर, अनेक आठवड्यांच्या युद्धानंतर राम शेवटी रावणाशी भिडतात. रावण साधा असुर नव्हता — महान शिवभक्त, वेदपंडित, संगीतज्ञ, आणि भयंकर क्षत्रिय योद्धा. त्याचा एक दोष होता — सीतेला सोडण्यास तो असमर्थ. द्वंद्व एक दिवस चालला; रामाने एक शीर तोडले की दुसरे उगवायचे. विभीषण — रावणाचा भाऊ जो रामाशी जोडला होता — शेवटी रहस्य सांगतो: रावणाच्या नाभीत अमृत आहे. राम अगस्त्यदत्त ब्रह्मास्त्र काढतात, मंत्र म्हणून सोडतात; बाण रावणाच्या नाभीला भेदून सूर्यास्ताला त्याचा अंत करतो.

मार्कंडेय पुराणाचे देवी माहात्म्य त्याच दिवशी दुर्गेद्वारा महिषासुर वधाचा दिवस सांगते — तिच्या नऊ रात्रींच्या युद्धाचा दहावा दिवस. दोन्ही कथा — राम-रावण, देवी-महिष — तिथीपलीकडे सामायिक करतात: दोघांत महाबाहू प्रतिस्पर्धी अशा शक्तीने पराभूत होतात ज्याला त्यांच्याशी जुळवण्यासाठी प्रथम स्वतःला एकत्रित करावे लागले.

तिसरी कथा महाभारतातून. पांडवांच्या बारा वर्षांच्या वनवासानंतर आणि एक वर्ष अज्ञातवासाच्या समाप्तीला त्यांनी शमीवृक्षातून आपली दिव्य अस्त्रे काढून पूजली. यातून शस्त्रपूजा आणि शमी (आपटा) पाने सोन्याच्या रूपात वाटण्याची परंपरा.

चौथी ऐतिहासिक-राजकीय परंपरा. विजयनगर साम्राज्याने हंपी येथे दहा-दिवसीय दसरा हा राजसी सण बनवला; मैसूरचे वडेयर त्याला पुढे नेले. शिवाजीच्या नेतृत्वाखाली मराठ्यांनी हा सैन्य मोहिमांच्या प्रारंभाचा दिवस मानला. बंगालमध्ये बिजोया दशमी — दुर्गा पूजेचे समापन.

रावण-मेघनाद-कुंभकर्णाच्या पुतळ्यांचे दहन या सर्व कथांचा स्तरीय भार वाहते. रावणाच्या दहा शिरांना दहा अंतर्गत शत्रूंचे प्रतीक मानले जाते — काम, क्रोध, लोभ, मोह, मद, मत्सर, अहंकार, अन्याय, अनुताप, अमानवता.