रक्षाबन्धन 2030

रक्षाबंधन — रक्षा-सूत्र बांधण्याचा सण — श्रावण पौर्णिमेला साजरा होतो आणि याच्या अर्थाच्या अनेक भिन्न परंपरा आहेत.

सर्वात प्राचीन थर वैदिक-पौराणिक रक्षा-सूत्र आहे: एक पवित्र धागा मनगटावर बांधला जातो आणि मंत्र म्हटला जातो — "येन बद्धो बली राजा दानवेन्द्रो महाबलः। तेन त्वामनुबध्नामि रक्षे माचल माचल॥" — "ज्या सूत्राने महाबली राजा बली बांधला गेला, त्याच सूत्राने मी तुला बांधतो; हे रक्षण, अचल राहा." हे प्राचीन रूप भाऊ-बहिणीशी आवश्यकपणे संबंधित नाही — हे स्वतः देवांचे रक्षण-बंधन आहे.

भागवत पुराण त्या मंत्रामागची कथा देते. विष्णूने वामन अवतारात तीन पावले टाकून राजा बलीला सुतल लोकात दाबले — पण बलीच्या औदार्याने प्रसन्न होऊन त्याचा द्वारपाल बनण्याचे वचन दिले. वैकुंठात लक्ष्मी पतिविरहाने व्याकुळ झाली आणि श्रावण पौर्णिमेला ब्राह्मणीच्या रूपात सुतलात गेली. तिने बलीच्या मनगटावर सूत्र बांधले; प्रभावित होऊन बलीने वर मागायला सांगितले; लक्ष्मीने आपली ओळख देऊन पतीला द्वारपाल-व्रतातून मुक्त करण्याचे मागितले.

महाभारतीय थर आज सर्वाधिक जिवंत आहे. युद्धात कृष्णाचे बोट चक्राने कापले; द्रौपदीने आपल्या साडीचा पदर फाडून जखम बांधली. कृष्णाने त्या वस्त्राचे अनंत वस्त्राने प्रत्युत्तर देण्याचे वचन दिले — जे कौरव सभेत चीरहरणाच्या वेळी पाळले. यातून स्त्रीने पुरुषाच्या मनगटावर सूत्र बांधण्याला भाऊ-बहिणीचे रूप मिळाले.

मध्ययुगीन इतिहासातून तिसरा थर येतो. मेवाडची राणी कर्णावतीने मुघल बादशाह हुमायूनला रक्षा-सूत्र पाठवले होते. ही कथा लोकस्मृतीत बसली की रक्षा-सूत्र जात, धर्म आणि राज्याच्या सीमा ओलांडते.

आज साजरा होणारा सण म्हणूनच चारही अर्थ एकत्र धारण करतो.